ديگر هيچ آزادى در مقابل اين [ پديده ] ندارد ؟ او مىآيد از آزادى يك تفسير خاص مىكند ، مىگويد آزادى چيزى جز آگاهى به ضرورت تاريخ نيست . انسان همين مقدار مىتواند و آزاد است كه خودش را در اين مسير تاريخ قرار بدهد و از مواهب تاريخ استفاده كند يا خودش را كنار بكشد و فانى بشود ؛ نه اينكه انسان آزاد است كه تاريخ را اين‌جور بكند يا آن جور ، جلويش را بگيرد يا نگيرد . يك چنين آزادى انسان ندارد . تاريخ در هر مرحلهء خودش جبراً به آن مرحله منتهى مىشود . انسانها اين مقدار آزادى دارند كه مىتوانند به ضرورت تاريخ آگاه بشوند و خودشان را همگام با تاريخ بكنند ، پس به خودشان واقعيت بدهند ، و مىتوانند با تاريخ مبارزه كنند و خودشان را نيست و نابود نمايند . البته يك مقدار بيشتر آزادى براى انسان قائل مىشود كه انسان مىتواند تاريخ را ذره‌اى كُند يا تند كند اما مسيرش را نمىتواند عوض كند و جلويش را نمىتواند بگيرد . درست مثل يك سيل مقاومت ناپذيرى كه در يك رودخانه حركت مىكند . انسان مثل يك فرد شناگرى است كه در اين مسيل مىافتد . دو كار از او ساخته است : يكى اينكه خودش را با حركت آب منطبق كند ، با آب حركت كند ، فقط مراقب باشد سرش به اين سنگ و آن سنگ نخورد ؛ ديگر اينكه با اين آب مبارزه كند - كه قابل مبارزه نيست - و خودش را فانى كند . بله ، مىتواند يك كارهايى بكند كه اندكى حركت اين سيل را كُند كند مثل اينكه بيايند يك كيسه گونيهايى جلو آن قرار دهند و موقتاً كمى جلو سيل را بگيرند . ولى بعد فشار سيل مىآيد آن كيسه گونيها را مىبرد . سرنوشت نهايى به دست انسان نيست ، با همان ديناميسم تاريخ و با همان ذات تاريخ است . انسان اين مقدار مىتواند نقش داشته باشد . آنوقت از نظر اينها سوسياليسم مىشود يك پديدهء تاريخى كه در مرحلهء معينى از تاريخ پديد مىآيد و اين است معنى سوسياليسم علمى . آنگاه سوسياليسم مىشود مثل هر پديدهء ديگر از پديده‌هاى اجتماعى و مثل عارضهء سفيدى موى در سر و صورت انسان كه يك مرحلهء معين و مشخصى از زندگى انسان دارد و انسان فقط مىتواند اين را بشناسد و قوانينش را درك كند ولى نمىتواند جلو سفيدى مو را بگيرد و با آن مبارزه كند . بله ، در يك حد خيلى كمى مىتواند با آن همگامى داشته باشد يا نه . سوسياليسم تخيلى هر سوسياليسمى را كه با توجه به مرحلهء تاريخى نباشد « سوسياليسم تخيلى » مىدانند يعنى كسانى كه خيال مىكنند كه آن جور زندگانى سوسياليستى را در هر شرايطى مىشود ايجاد كرد و قبل از اينكه اين شرايط فنى و اقتصادى پيدا بشود مىتوان آن را به وجود آورد [ به دنبال يك امر تخيلى